Legenda o Św. Łucji (ok.1480) Brugia, kościół św. Jakuba

Średniowiecze i czasy późniejsze trudno nazwać przełomowymi w kwestii kształtowania się mody lnianej. Miejsce tkanin lnianych zajęły materiały – zazwyczaj sprowadzane zza granicy – takie jak jedwab, bawełna, atłas, adamaszek.  I pomimo stereotypowego spojrzenia na średniowiecze, które wciąż kojarzy się z ciemnotą, szarością, inkwizycją, warto zauważyć, że jednak jest to epoka wielkich katedr, miłości rycerskiej i … kolorowych tkanin.

Na ziemiach polskich tkaninę lnianą (płótno) wytwarzano w warsztatach rzemieślniczych. (Badania archeologiczne w Gdańsku i Opolu potwierdziły wysoki poziom rzemiosła we wczesnośredniowiecznej Polsce). Dwór i mieszczanie nie nosili odzieży z lnu, gustowali w znacznie szlachetniejszych tkaninach. Ale nie zrezygnowano z niego całkowicie. Najczęściej z lnu nosiło się koszule, spodnie suknie i przede wszystkim bieliznę. Z płótna wytwarzano również obrusy, pościel, chustki do nosa.

Z kolei wśród chłopstwa tkaniny lniane były bardzo popularne, przede wszystkim dlatego, że wytwarzano je w przydomowych  warsztatach tkackich. Były tanie i dostępne.
I w zasadzie na tym można byłoby skończyć historię lnu w średniowieczu. Ale skoro mówimy o modzie to przejrzyjmy w krótkim zarysie, co się wtedy nosiło.

Płótno a tkanina

Warto w tym miejscu nadmienić, że zgodnie ze słownikiem języka polskiego płótno to tkanina lniana, bawełniana, konopna albo jutowa. Natomiast jeszcze Encyklopedja Staropolska z 1900 roku, zredagowana przez Zygmunta Glogera podawała, że:

Płótno. Tak nazywano tkaniny lniane najrozmaitszych gatunków. Były płótna: cienkie i grube, glansowane, farbowane, malowane, drukowane, woskowane, pstre i w pasy, olenderskie, kolońskie, flamskie, szwabskie, głogowskie, wrocławskie zwane inaczej Golcz, na wielki czyli gięty łokieć przedawane, czarne na mały. „Płótno saskie”, surowe, gęste, trwałe przedawano na sztuki 100-łokciowe i półsztuki 50-łokciowe. „Płótno śląskie”, pośledniejszej dobroci od holenderskich, równające się a niekiedy lepsze od szwabskich, sprzedawane było na sztuki 48 łokciowe. „Płótno szwabskie” krochmalone i maglowane, z nicią mocno spłaszczoną, po wypraniu okazywało się rzadkiem i grubszem niż przy kupnie. P ł ó c i e nka bywały: tureckie, srebrne i złote, jak to widzimy w Wargockim i w „Instruktarzu celnym litewskim”. Nastały później angielskie, cienkie, lśniące, w kraty i pasy, wreszcie płócienka krajowe zwykle białe z różowym, niebieskim lub orzechowym. Największą sławę z zagranicznych miało w XVI w. Polsce płótno kolońskie. Biskup wileński Janusz posłał „carowi tatarskiemu” przez jego posła w podarku „kulę żelazną od Piszczka a dla carowej łokieć ko l e ńs ki e go płótna na chustki”Zygmunt Gloger

O ile w tekście będzie mowa o płótnie to zgodnie z powyższym oznacza to tkaninę lnianą.

Źródła wiedzy o średniowiecznej modzie

Podobnie jak w przypadku wykorzystania tkanin lnianych w starożytności szukamy potwierdzenia wyglądu, stylu, sposobów ubierania się w średniowieczu. Epoka ta jest nam bliższa, więc i źródła są bardziej dostępne. Zabytki sztuki romańskiej i gotyckiej szeroko informują o ubiorach w tamtej epoce. A są to między innymi:

  • rzeźby fundatorów kościoła NMP na Piasku we Wrocławiu
  • płaskorzeźby na trzonie kolumn w kościele ponorbertańskim Św. Trójcy w Strzelnie
  • Drzwi Gnieźnieńskie
  • ryt z 2 połowy XII wieku znaleziony w krypcie w Wiślicy
  • opis Ibrahima ibn Jakuba z 2 połowy X wieku, który wspomina ubiór Słowian Zachodnich (Polaków i Czechów). (określa szaty jako przestronne, o zwężanych rękawach).
  • relacja Galla Anonima, w której podkreśla przepych strojów dworskich, atrakcyjność i kosztowność tkanin oraz bogactwo klejnotów i ozdób strojów kobiecych
  • barwne ilustracje w XIII – wiecznej Legendzie o św. Jadwidze
  • ołtarz Wita Stwosza w Kościele Mariackim w Krakowie

Ówczesnymi liderami opinii byli król, książeta i dwór. Naśladowcami – niższe warstwy społeczeństwa, co widać szczególnie w ubiorach odświętnych.

Ubiór średniowieczny

Bardzo ogólnie rzecz ujmując w ubiorze średniowiecznym można wyodrębnić dwa okresy: pierwszy bardzo oszczędny pod względem stylistycznym i materiałowym – wczesnośredniowieczny i drugi bardziej strojny, przylegający do ciała, wielobarwny i szyty z tkanin takich jak jedwab, atłas, adamaszek, wełna, aksamit, brokat, bawełna – późnośredniowieczny.

Ubiór męski
Okres wczesnośredniowieczny
  • koszula, najczęściej lniana, noszona na wierzchu
  • tunika, krótka, rozszerzana po bokach klinami, wykonana z wełny i wkładana na lniane koszule. Tuniki były ozdabiane haftowanymi lamówkami, najczęściej wzdłuż szwów
  • krajki, którymi przepasywano w pasie tuniki
  • płaszcz skrojony półkoliście lub prostokątnie, spięty na ramieniu fibulą – zaponą, W zimie noszono płaszcze podbite futrem
  • nogawice wykonane z sukna
  • chodaki, ciżmy, buty wiązane lub płytkie trzewiki
Okres późnośredniowieczny
  • koszula lniana lub bawełniana
  • luźna, sfałdowana tunika, przepasana w pasie; pojawiły się kliny z przodu i z tyłu
  • półkolisty, długi płaszcz – pallium, ściągany taśmą na przodzie lub noszony z zapięciem na ramieniu
  • ubiór sięgał do kolan, w górnej części był dość obcisły, w dolnej rozszerzany, z klinami, lekko pofałdowany
  • spodnie z sukna, dobrze przylegające i modelujące uda i łydki
  • strój typu doublet – obcisły i krótki strój spodni, z kilkoma odmianami; zarzucano na niego płaszcz
  • szuby – luźne okrycia wierzchnie, szyte z sukna (dla ochrony w zimie) lub jedwabiu (w celach reprezentacyjnych)
  • kaptury, czapki futrzane, czepce, kapelusze jako nakrycia głowy
Ubiór kobiecy
Okres wczesnośredniowieczny
  • giezło – koszula lniana stanowiąca zamiennik bielizny
  • długa koszula z wyłogami na którą zakładano barwne narzutki
  • długa tunika
  • na wzór zachodniej mody noszono dwa rodzaje sukni:
    – suknia spodnia – z wąskimi rękawami, używana w domu,
    – suknia wierzchnia – odświętna, z ozdobnymi rękawami. Były one tak szerokie od łokcia, że po opuszczeniu ręki sięgały do posadzki. Szerokość rękawa była uzależniona od statusu osoby; im któraś pani była wyżej w hierarchii tym szerszy rękaw.
  • białe chusty lniane jako nakrycia głowy
Okres późnośredniowieczny
  • dwie suknie w kontrastujących kolorach
  • płaszcz półkolisty, długi, z taśmą przytrzymującą na ramionach
  • suknie przylegające w górnej części, z wycięciem płytkim, ale dość szerokim i z obficie spływającymi od wysokości bioder fałdami, sznurowanej po bokach.
  • suknie bez rękawów. Suknie takie zakładano na suknie spodnie z szerokimi, ujętymi w mankiet bądź zwężającymi się do dołu rękawami
  • crinale -ozdobny, siatkowy pątlik nakładany na fryzurę z upiętych warkoczy
  • białe lniane chusty, lniane czepce, podwiki (rodzaj welonu)
  • pończochy – wytwarzano je z bawełny (którą przywożono z Indii i Bizancjum) oraz lnu i wełny. Czasem szyto również pończochy jedwabne – ozdabiane i srebrem, i wykwintnymi ornamentami czy nawet nićmi ze złotym oplotem.

W tradycji ludowej sztuka płótna lnianego była zwyczajowym darem matki chrzestnej dla niemowlęcia, kłębuszki kądzieli lnianej bywały pomocne we wróżbach andrzejkowych, pasma lnu składano w ofierze błagalnej świętemu Mikołajowi, aby ochronił stada przed wilkami. Pasemkami lnu obwiązywano gromnice święcone w kościołach 2 lutego, następnie po zdjęciu ze świecy palono w celach leczniczych nad chorymi na różę i inne zakaźne rumienie.

Bibliografia i źródła zdjęć:

  • wyborcza.pl/alehistoria/1,121681,13260147,Wschod_modny_na_Zachodzie.html, 
  • gutenberg.czyz.org/word,60867
  • opoczno-top.pl/artykul,Baba_z_cierlica__czyli_jak_to_z_lnem_było,10503.html
  • Zygmunt Gloger „Encyklopedja Staropolska Ilustrowana”, tom IV, Warszawa 1903
  • Magdalena Bartkiewicz „Polski ubiór do 1864 roku”, Wrocław 1979
  • dolny-slask.org.pl/888515,foto.html
  • albumromanski.pl
  • zs3.wroc.pl/katalogi/uczniowie/stronywww/1blo07/poczet/BoleslawKedziezawy/sztuka.html
  • insidekrakow.pl/atrakcje,534,Zabytki_Oltarz_Wita_Stwosza_w_Krakowie.html
  • pl.pinterest.com
  • modasprzedlat.wordpress.com/2017/05/05/kobiece-nakrycia-glowy-w-sredniowieczu-1-xi-xiv-wiek/terest.com/pin/388717011573931058/
  • newsweek.pl/plus/historia/zycie-codzienne/jaki-stroj-obowiazywal-na-dworach-w-xv-wieku-,artykuly,379741,1,z.html
  • kwasnicka.kresy.pl/?tag=malarstwo